LIBRERÍA CENTRAL LIBRERA
Calle Dolores 2 15402 Ferrol A Coruña La Coruña
Teléfono
[34] 981 35 27 19 Fax [34] 981 35 27 19
Móvil 638 59 39 80
centrallibrera@telefonica.net http://www.centrallibrera.com
O
escritor exilado de Ferrol Juan J. Burgoa publicou os pasados días 20 e 27 de
Decembro en “Nordesía”, suplemento dominical do Diario de Ferrol, dous artigos
nos que denuncia o triste estado do Patrimonio Cultural de Ferrol, por mor da
desidia e desleixo ao que está sometido por parte dos sucesivos Alcaldes e
Concelleiros de Cultura, Turismo e Urbanismo da cidade.
FERROL
FÓRA DE FERROL
OU A DESAPARICIÓN
DA OUTRA MEMORIA HISTÓRICA (I)
Juan
J. Burgoa
Nesta
cidade de Ferrol, nacida da man da Coroa durante o século XVIII e deixada da
man do Estado desde o último terzo do século XX, cumpre facer unha reflexión
sobre a recuperación da súa identidade en forma do patrimonio cultural perdido,
en certas ocasións por atoparse fora de Ferrol, e noutros casos por haber desaparecido
grazas a seu derrubo ou abandono. Desde fai tempo existe un “Ferrol fora de
Ferrol”, tanto pola inexistencia na cidade dun auténtico museo municipal como polo
desinterese e falla de vigor para defender o propio da Terra e Mar de Ferrol.
Como
tristeiro caso do patrimonio material atópanse lonxe de Ferrol, desde fai
moitos anos, o tesouro de Bedoya, valioso achado de época castrexa, e os
notables restos artísticos do convento de Montefaro. O primeiro deles constitúe
unha notable colección de pezas de ourivería prehistórica (diademas, arracadas
e aneles) e de numismática de época romana, depositada o ano 1953 no museo de
Pontevedra por cesión de Justo Bedoya, veciño de Balón, que atopou este tesouro
nalgún lugar da parroquia da Graña.
A maiores,
os restos artísticos do convento aresán de Santa Catarina de Montefaro, de
orixe medieval e desamortizado o ano 1836 aos monxes franciscanos, un notable
conxunto de arcos construtivos, laudas sepulcrais, canzorros, capiteis e doelas
representando anxiños músicos, un deles tocando a gaita, todo iso obra de fins
do século XIV, gárdase hoxe no museo Arqueolóxico da Coruña, mentres que unha interesante
colección de libros históricos e relixiosos do mosteiro, están depositados na
Real Academia Galega.
Por mor da
picaraña material e mental dos gobernantes, desapareceron dous edificios
clasicistas da época da Ilustración: a Cátedra de Latinidade, logo edificio do
Concello, situada no antigo paseo das Delicias, e o vello casarón dos Caamaño,
levantado na rúa Dolores, ambos derrubados no infausto século XX. Tamén
desapareceu o Pazo da Mercede ou Casa dos Bermúdez, ergueito no barrio de
Ferrol Vello, ao tempo que a súa capela foi levada lonxe de Ferrol, pedra a
pedra, ata o concello de Fazouro en Lugo. Namentres, somos moi poucos os
ferroláns que tivemos a oportunidade de visitala pechada casa natal do xeneral
Franco na rúa María para coñecelas interesantes coleccións artísticas, os
diversos obxectos e os documentos existentes nas salas do devandito edificio.
No que
atinxe aos escudos brasonados que no seu día adobiaron os edificios públicos e
privados de Ferrol, ademais dos esnaquizados ou feitos desaparecer polos
iconoclastas de sempre, perdéronse ou cambiaron de lugar, entre outras, as
pedras labradas da desaparecida igrexa castrense de San Fernando de Esteiro, do
pazo da Mercede de Ferrol Vello (levada á Casa do Monte en San Pedro de Leixa),
da casa Carvajal (hoxe edificio do Ateneo Ferrolán), da casa da familia De
Ulo se
atopa o notable escudo municipal, obra do ano 1787 que coroaba o frontis do antigo
edificio do concello de Ferrol no Cantón de Molíns ?. O verdadeiro símbolo dese
Ferrol da Ilustración, do que a tantos se lles enche a boca falando del e polo
que tan pouco fixeran as sucesivas corporacións municipais, despois do feito
vergoñento de pasar varios anos tirado á intemperie de xeito desleixado no
patio do presunto Centro Cultural, aínda segue desaparecido da vista pública. O
franquismo, polo menos, respectou os escudos da segunda república na fachada de
edificio de Correos e os da primeira na estatua de Jorge Juan.
Vexamos outro
exemplo do abandono e desleixo do patrimonio cultural de Ferrol: o arrepiante
caso do Cristo da Tahona, sobranceira escultura tardomedieval cunha notable iconografía do Pasmo da Virxe,
única en Galicia, reflectindo unha figuración realista, chea do sentimento e da
dor da Paixón. Trala súa triste e derradeira peregrinaxe por unha escola de
canteiros de Poio, un obradoiro de Guísamo e unha marmorería de Narón, ante a continuada
pasividade dos responsables culturais do Concello, o Cristo errante segue sen
atopar o relevante acubillo á vista pública que lle corresponde no Centro
Cultural.
Por outra
banda, no eido da itinerancia salientan os monumentos públicos cambiantes de lugar
segundo lles peta aos rexedores: a fonte da Fama, a estatua de Méndez Núñez, o
obelisco de Churruca, as descabezadas estatuas da praza do Parador ou a fonte
Wallace son un significado exemplo destes cambios. Neste apartado, o traslado
da estatua do xeneral Franco fixo unha especial contribución á desertización do
que no seu día foi unha verdadeira praza. O que quizais habería que cambiar de
lugar, ou mesmo, agora si, enviar fora de Ferrol, é o artefacto mecánico sito
na nobre praza do Museo da Construción Naval ou algunhas das arrepiantes
esculturas clientelistas de certas rotondas e vías urbanas, e substituílas,
segundo a boa idea dun amigo meu, polas estatuas de coñecidos e entrañables
homes e mulleres pertencentes á lenda urbana de Ferrol (Prósper, Maruxiña,
Pachara Pai ou Topacho),
Verbo do esquecido
Patrimonio Industrial, xa entrado o século XX, desenvolveuse en Ferrol unha
industria local non sempre estritamente polarizada arredor da industria naval,
casos da Peninsular Maderera, instalada na Malata, a PYSBE, coa súa factoría do
peirao Fernández Ladreda, a FENYA, fábrica de compoñentes e aparatos
eléctricos, a fábrica Hispania ou Fábrica de Lapis, así como outras
instalacións fabrís e de transformación, que deron traballo a moitas familias
da urbe e que, xa desaparecidas, permanecen na memoria histórica dos ferroláns.
A pouca sensibilidade da cidade neste terreo impediu manter como recordo algún
edificio como o da Fábrica de Lapis, interesante obra de art-decó, así como a
carencia dun Museo de Usos e Costumes empeceu a posibilidade de conservar os
correspondentes elementos e bens materiais que lembrasen estas instalacións
fabrís.
A inexplicable
falla dun auténtico Centro de Estudios Locais que recolla a espallada documentación
que se atopa fora de Ferrol é a causa principal das carencias do patrimonio
documental e arquivístico da cidade. Ademais dos documentos espoliados ou perdidos,
e non precisamente pola manida culpa dos invasores franceses, temos o caso do
expediente relativo á transformación de Ferrol en vila de reguengo o século
XVIII, que recentemente atopamos no Arquivo de Simancas e do que dimos conta ao
Arquivo Municipal para a súa recuperación, ou a documentación referente a
Ferrol gardada no Arquivo da Casa de Alba, Arquivo Histórico Municipal e Arquivo
do Reino de Galicia. Débese lembrar tamén a documentación da Mariña (Arsenal
Militar, Arquivo e Parroquia Castrense) levada a Madrid e ao Viso del Marqués
ou, no eido relixioso, a documentación de Ferrol gardada no Arquivo Diocesano
de Mondoñedo.
No eido
literario pódense citar moitos exemplos de legados de sobranceiros autores
ferroláns que se atopan lonxe de Ferrol. Practicamente perdidos os espallados os
manuscritos da obra de Benito Vicetto, cumpre citar os casos vergoñentos dos
notables escritores Carballo Calero e Torrente Ballester, falecidos na
derradeira década do século XX, cuxos fondos documentais e bibliográficos se
atopan fora da súa cidade natal. O legado de Carballo Calero (manuscritos,
correspondencia, biblioteca persoal) foi adquirido o ano 1997 polo Parlamento
de Galicia, mentres que no caso de Torrente Ballester unha similar
documentación se atopa desde o ano 2003 na sede da Fundación do seu nome, no
casco histórico de Santiago.
Na abondosa
nómina de pintores ferroláns salientan dous nomes de sona nacional: Jenaro
Pérez Villamil e Fernando Álvarez de Sotomayor, practicamente sen obra de
interese en Ferrol. O primeiro foi autor dunha numerosa produción de pinturas e
debuxos, espallada en diversos lugares de España e América, posuíndo os museos
de Pontevedra e A Coruña unha notable selección dos debuxos con vistas de
Ferrol, o seu Arsenal, Mugardos, A Graña e a ría ferrolá, sendo totalmente
testemuñal a mostra da súa obra existente en Ferrol. No que a Fernando Álvarez
de Sotomayor, foi director do Museo madrileño do Prado e un consumado pintor
que abordou tódolos xéneros desde o folclore ata a paisaxe, pasando polo
retrato. A súa obra pictórica está presente en diferentes museos e coleccións
particulares, sendo escasa e pouco representativa a existente na cidade onde naceu.
Aínda máis,
outra mostra da desidia municipal e do desinterese do ámbito cultural en Ferrol
é a incapacidade amosada ata de agora para crear un axeitado Museo Municipal,
non soamente de pintura, senón tamén doutras manifestacións artísticas, pero
sempre reunindo a obra espallada pola cidade de artistas como Pérez Villamil,
Álvarez de Sotomayor, Eduardo de
FERROL
FÓRA DE FERROL
OU A DESAPARICIÓN
DA OUTRA MEMORIA HISTÓRICA (I)
Seguindo
co patrimonio cultural, cumpre citar o caso do prestixioso naturalista ferrolán
Víctor López Seoane, que estudou a carreira de Medicina en Madrid e Santiago e
exerceu como médico no Hospital de Mariña de Ferrol. Casado con Francisca
Riobóo, descendente dunha importante familia fidalga propietaria da Casa Grande
de Cabanas, desenvolveu un importante labor no campo da historia natural. A súa
morte a súa familia doou os seus importantes fondos e coleccións ao Concello de
A Coruña, que os repartiu entre o Museo das Ciencias e outros museos, onde se
atopan expostos ou gardados con desigual fortuna. O mesmo podemos dicir da
ferrolá Ángeles Alvariño, precursora da investigación oceanográfica mundial,
falecida en California en 2005.
Que pasou
coa memoria e os traballos da abondosa emigración alén do mar da xente da Terra
e Mar de Ferrol, singularmente aqueles homes e mulleres que viaxaron á illa de
Cuba ¿. Algún día habería que montar un museo en lembranza de Xosé Fontenla
Leal, Calixto Loira, Martínez Quelle, Juan Lambeye, os irmáns Novo García,
Victorino Novo Brocas, Ramón Plá, marqués de Amboage, e os seus irmáns José,
Antonio e Aquilino, entre outros, varios deles repousando para sempre na illa
caribeña.
Velaquí o
triste caso do veleiro Galatea. Botado ao mar nun estaleiro da cidade escocesa
de Glasgow, foi mercado pola Armada Española o ano 1922 para o seu uso como
buque escola ata o ano 1959, sendo logo pontón escola amarrado na base naval de
A Graña ata que o ano 1982 foi dado de baixa pola Mariña, Tras diversas alternativas,
incluíndo o seu traslado ao porto fluvial de Sevilla, voltou a Glasgow o ano
1993 onde se conserva atracado nun peirao do río Clyde como museo flotante.
Desta maneira perdeuse para Ferrol un buque que conservaba unha parte da súa
memoria naval, quedando como única lembranza na cidade o seu artístico mascarón
de proa e algunha canción en ritmo de polca no imaxinario popular.
Temos que
falar do Rexemento de Artillería de Ferrol, creado por un decreto do rei Felipe
V o ano 1710 para a defensa da costa ferrolá, e disolto o ano 2002 tras unha
dilatada actividade de case tres séculos, incluíndo a súa participación na
loita contra os ingleses desembarcados na praia de Doniños o ano 1800. No
pequeno arquivo que quedou no Baluarte do Infante resta unha pequena parte do
patrimonio material e dos fondos documentais, que maiormente foron trasladados
ao Museo Rexional da Coruña e a dependencias do Exército en Madrid e Segovia,
perdéndose dese xeito outra parte da memoria histórica da cidade e orixinando un
negativo impacto na vida económica da urbe.
Por mor da
aplicación dos plans defensivos derivados da experiencia da Guerra Europea á
Base Naval de Ferrol. o ano 1927 instaláronse un conxunto de canóns Vickers de
groso calibre e longo alcance, emprazados como baterías costeiras no monte
Campelo e nos cabos Prior e Prioriño de Ferrol e no monte San Pedro na Coruña,
protexendo deste xeito a Base Naval ferrolá. O ano 1940 as pezas do monte
Campelo foron levadas á Algeciras. Máis tarde foron desguazados e vendidos como
chatarra os canóns de Prior e Prioriño, en vez de conservalos como atractivo
turístico nos seus magníficos emprazamentos e excepcionais vistas atlánticas,
como fixo o Concello da Coruña coa batería de Monte San Pedro.
Esperpéntico
é o caso do recente descubrimento feito por un arqueólogo o ano 2000 na zona escavada
da capela de Santa Comba, na freguesía de Covas, dunha pequena pedra gravada, segundo
parece un disco de lousa, datada a finais do século I, cunha inscrición de gran
interese que para algúns expertos mesmo cuestionaría as hipóteses existentes
acerca da orixe de Trasancos. Con independencia da posible transcendencia do
achado, o notable do caso é que a devandita peza atopada en Ferrol foi
presentada aos poucos días en Narón por un concelleiro daquel termo municipal e
depositada posteriormente no Museo das Mariñas en Betanzos.
Rechamante
é o caso de profesores e alumnos da Facultade ferrolá de Humanidades que levan
a cano notables investigacións e escavacións en lugares tan lonxe de Ferrol
como o val de Éufrates, mentres que o castro do monte de Ancos, nunha
privilexiada situación que sobrancea a ría de Ferrol e o val do río Grande de
Xuvia, está na espera dunha seria investigación que estude o amplo xacemento e
poda determinar se realmente se trata do asentamento da lendaria cidade de
Libunca, nomeada polos escritores clásicos como Pomponio Mela e Ptolomeo, idea
defendida por prestixiosos arqueólogos e xeógrafos como Barros Sivelo, Leandro
de Saralegui ou Carré Aldao.
Cabería citar
outro patrimonio perdido, caso das imaxes e obxectos relixiosos das igrexas de
Ferrol depositadas no Museo Diocesano de Mondoñedo, das desaparecidas tallas das
procesións da Semana Santa como a Virxe Branca da Mercede ou a Santa Cea da
capela de San Roque, do desaparecido escudo de Ferrol na estatua do Marqués de
Amboage, dos interesantes e variados obxectos que puideran formar o Museo do
Teatro Jofre e que hoxe están arrombados nun galpón do veciño Concello de Narón,
dos perdidos exvotos da capela de Chamorro ou das mutiladas estatuas do ático
do edificio do Concello.
A carón do
exposto, tamén o patrimonio natural está desaparecer de Ferrol: unhas veces
trátase dos sexaxenarios abetos da desaparecida praza de España, outra da corta
dos vellos eucaliptos do Parque Municipal ou mesmo o caso non tan anecdótico
caso dos entrañables patiños que, trasladados ao Zoolóxico vigués da Madroa
trala fracasada remodelación do devandito Parque, morreron de saudade aos
poucos meses. É de esperar que os interesantes fondos do Museo de Ciencias
Naturais non se vexan obrigados a seguir o camiño da emigración e algún día
poidan atopar acougo na Casa do Coronel.
É obrigado
falar de certa parte da cidade afastada ou fora do resto da urbe. Neste intre a
muralla do Arsenal estendida entre as Portas do Dique e do Parque constitúe
unha antiestética barreira que illa á urbe do contorno natural das augas da ría
e supón un serio atranco no camiño cara á distinción da Patrimonio da
Humanidade. Do mesmo xeito, tanto a empresa Navantia co seu triste muro
impedindo a visibilidade das súas instalacións e non autorizando unhas
ordenadas visitas turísticas, como a Autoridade Portuaria coas súas arrepiantes
reixas no porto e a súa torpe política de restrinxir o libre paso e contacto do
cidadán coa fachada marítima, contribúen a esta negativa separación física e
mental do Ferrol estatal e do Ferrol civil.
A maior
abastanza, Ferrol non pode seguir a perder espazos e edificios que deberían adicarse
ao ocio e a cultura. Mentres o consistorio municipal segue a rabuñar a néboa no
eido da cultura e o turismo e, por outra banda, o Ministerio de Defensa non é
precisamente un modelo para o compromiso cultural, é incrible que o castelo de
San Felipe, unha auténtica xoia da época da Ilustración, se sega usando para
acampadas e sexa un triste exemplo de carencia
dun plan coherente e sostido de usos e xestión; que o edificio de Capitanía, co
seu privilexiado miradoiro dos Xardíns de Herrera, non se transforme nese demandado
Museo da Ilustración ou que a nobre e elegante construción militar da Sala de
Armas fose destinada de forma pouco axeitada como lugar de aloxamento do
persoal da Armada.
Seguindo nesta liña, poderíase pensar que o fermoso edificio ecléctico
da antiga Aduana algún día debería acoller un Museo de Usos e Costumes da cidade,
que o Chalé modernista de Canido, situado nun lugar emerxente do devandito
barrio ferrolán, chegaría a converterse un axeitado espazo para usos culturais
ou o que antigo mosteiro de San Martiño do Couto podería ser ese necesario Arquivo,
Museo e Centro de Estudios da Diocese de Ferrol-Mondoñedo, de tal maneira que
os investigadores non teñan que se desprazar á urbe mindoniense para os seus
traballos.
Secomasí, vemos tamén como desde fai tempo as vilas e cidades
galegas están a poñer en valor a súa identidade cultural, baseada no seu pasado
romano, medieval ou barroco, mentres que Ferrol ten o vergoñento complexo ou o
calculado esquecemento de ser unha cidade neoclásica e Ilustrada, dedicándose
certas mentes quenturentas a fomentar feiras medievais en degradados lugares da
urbe ou a inventar esperpénticos slogans turísticos como o de Cidade da Mar da
anterior corporación ou a xenial ocorrencia de Ferrol, Historia Natural da
actual.
Mentres
todo isto ocorre, na terra onde naceron os irmáns Franco, Pablo Iglesias,
Concepción Arenal e José Canalejas, un día noméase fillo adoptivo a un señor
que pasaba por aquí, outro día organízanse semanas culturais na honra dalgúns
escribidores, poetas e filósofos que unha tardiña tomaron un cafeciño na cidade
ou de súpeto se da renda solta á
fantasía dunha amalgama de seareiros de Torrente e de Casares, amigos do mago
Merlín, inventores de Letras de Bretaña, fabriqueiros de procesións
civís, arroutados impulsores da sardiñadas culturais, profetas da
posmodernidade, tertulianos de
silveira e poxadores de paraugas pintados, mentres que restan no esquecemento meritorios escritores e
persoeiros ferroláns como Lucas Labrada, Fernández Varela, Domingo Díaz de
Robles, Emiliano Balás, Aurelio Ribalta ou Manuel Barbeito, ou personaxes
estreitamente ligados á nosa urbe como o pintor Eduardo de
(*) Juan J. Burgoa é un escritor nacido
en Ferrol, membro da Asociación de Estudios Históricos de Galicia, da
Asociación Galega para a Cultura e a Ecoloxía, da Asociación Cultural da Costa
da Morte e da Asociación de Amigos dos Cruceiros. Habitual colaborador de
diversas publicacións culturais de Galicia e do resto do Estado, en ocasións
tamén lle deixan escribir nesta cidade.
LIBRERÍA CENTRAL LIBRERA
Calle Dolores 2 15402 Ferrol A Coruña La Coruña
Teléfono
[34] 981 35 27 19 Fax [34] 981 35 27 19
Móvil 638 59 39 80
centrallibrera@telefonica.net http://www.centrallibrera.com