Calle Dolores 2
15402 Ferrol
Teléfono [34] 981 35 27 19
Reprodúcese neste traballo parte do texto contido
no estudio de Juan J. Burgoa
sobre o antigo cemiterio de Canido en Ferrol
presentado no último número da revista “Estudios Mindonienses”, seguindo a
tónica habitual do autor de presentar traballos de tema ferrolán en
publicacións de fora, que non alleas, de nosa cidade.
O CAMPOSANTO DE CANIDO EN FERROL,
O PRIMEIRO CEMITERIO DA ILUSTRACIÓN EN GALICIA
La librería Central Librera agradece a Juan José
Burgoa el permiso para publicar esta parte de su articulo en nuestra página
web.
OS CEMITERIOS NA
HISTORIA
O estudio dos
cemiterios constitúe un aspecto do maior interese para o coñecemento da
evolución das costumes da sociedade, ademais de amosalo desenvolvemento
histórico da arte, urbanismo e arquitectura manifestados nas necrópoles
funerarias. A forma e o lugar de enterramento variaron ao longo da historia
como un elemento máis, inherente as diferentes relixións, culturas, tradicións
ou épocas históricas. En resumo, os cemiterios, así como os ritos e costumes
asociados aos enterros que neles teñen lugar, retratan á sociedade do seu
tempo; de aí a súa importancia e interese para o historiador.
Na cultura
clásica a vida e a morte tiñan espacios claramente diferenciados. As necrópoles
situábanse nas aforas das cidades, aínda que relativamente cerca das mesmas, ao
longo dos camiños ou nos lugares de paso, evitando deste xeito o esquecemento
dos devanceiros e asegurando, á vez, a protección destes espacios sagrados.
Este afastamento dos núcleos habitados evitaba ademais o risco de contaxio das
enfermidades derivadas dos lugares de sepultura.
No mundo occidental
este panorama cambiou coa chegada do cristianismo, xurdindo a necesidade de
inhumalos cadáveres cerca de lugares sagrados. Créanse daquela as catacumbas,
covas subterráneas onde enterrábanse os cristiáns perseguidos, agrupados
arredor de tumbas de santos ou mártires. As sepulturas podían dotarse de
inscricións e decoracións de simbolismo cristián ou, en certos casos, tratábase
de sarcófagos adobiados con relevos ou pinturas relixiosas no muro.
Ao proclamarse o cristianismo
como relixión oficial do Imperio Romano a principios do século IV, desapareceu
a necesidade de realizar enterramentos subterráneos, comezando a se construír
as primeiras basílicas na superficie e saíndo os cemiterios ao exterior. Na
Idade Media a tradición relixiosa impuxo o emprazamento das tumbas preto dos
conventos ou á beira dos muros das catedrais e mosteiros, como unha condición
para perpetuala súa memoria e garantila súa salvación.
Nese momento a vida
e a morte únense nun mesmo espacio, converténdose a cidade nun gran cemiterio,
pese á inicial oposición das autoridades eclesiásticas. Os mortos, o mesmo que
na vida, marcaban a súa xerarquía. A nobreza, a aristocracia, e as persoas
pertencentes ás irmandades ou confrarías ocupaban lugares privilexiados dentro
dos templos, en capelas privadas ou criptas, reservando a nave central ao
estamento eclesiástico. O resto da poboación quedaba fora da igrexa, ao se
crear os cemiterios parroquiais, ordenados a modo de claustros onde as galerías
cubertas reservábanse ás capas medias da sociedade e o centro do patio
dedicábase a tumbas, moitas anónimas, e a fosas comúns que se baldeiraban ao
paso do tempo, para deixar terreo libre aos enterramentos posteriores.
O crecemento
demográfico experimentado na Idade Moderna, que traxo consigo un maior número
de enterros nas cidades, a maioría delas amuralladas, fixo insostible a
presencia de camposantos urbanos, comezando a seren considerados como focos de
infección de moitas epidemias. Por outro lado, o cambio de mentalidade
impulsado desde o Concilio de Trento orixinou que os cemiterios comezaran a
perder relevancia na sensibilidade relixiosa, levándose a cabo unha progresiva
laicización dos cemiterios dentro dun proceso que iría en aumento nos séculos posteriores.
Ao amparo da Reforma
e cunha sociedade que se vai desvencellando de xeito emocional dos restos dos
seus devanceiros, inícianse as ampliacións das igrexas dun xeito xeneralizado
en toda Europa a partires do século XVII. Dese xeito, vanse creando as capelas
funerarias, adxacentes aos templos, mentres os camposantos comezan a se relegar
a lugares arredados, como sucede en Francia onde aparecen os primeiros
cemiterios modernos, separados das igrexas.
A ILUSTRACIÓN. AS
NECRÓPOLES E CEMITERIOS URBANOS
Coa chegada da
Ilustración, no século XVIII empezouse a cuestionala costume tradicional de
inhumalos cadáveres dentro das igrexias, denunciando a súa insalubridade e a
presencia de malos olores nas cidades. Da
emerxente ciencia europea xurdiu unha rama, o hixienismo público, que
cambiou en moitos sentidos o aspecto urbano das cidades europeas. A forma
anterior de levar a cabo os enterros, que consideraba o enterramento ad-sanctos
como a mellor fidelidade aos familiares, foi cuestionada polo hixienismo ao
seren considerada unha práctica que provocaba unha alta e permanente mortaldade
epidémica nas cidades. Ante esta situación, xa en Francia decidiuse a
destrucción e traslado dos cemiterios fora das cidades, mediante un Edicto
estatal do ano 1763.
En España, cunha situación semellante, deuse a voz de alarma
a partires dunha importante epidemia de peste na vila vasca de Pasajes o ano
1781, segundo as testemuñas da época causada polo intolerable fedor que
desprendían no templo parroquial os moitos cadáveres alí sepultados. A igrexa, repleta de sepulcros
amoreados e dotada dunha aireación non axeitada, converteuse no foco da
epidemia. Ante esa cuestión, o goberno de Carlos III apresurouse a pedir
informes sobre a materia a diversas nacións europeas. Estes informes
confirmaron a mesma situación nas capitais europeas, polo que se empezou a
consideralo serio problema dos enterros nas igrexas (4).
Leváronse a cabo
entón medidas preventivas pola parte do Estado para desterralo risco de
epidemias, entre as que estaba a creación dos cemiterios extramuros, fora do
perímetro urbano das cidades. Xunto con esta importante medida hixiénica,
puxéronse en marcha outras accións encamiñadas a modernizalo urbanismo dos
pobos e cidades, creándose plans xerais de sumidoiros para augas residuais,
servicios de retirada do lixo das rúas e severos controis sanitarios nos portos
de mar, lugar de entrada de enfermidades e pragas.
Como exemplo a seguiren, o propio rei Carlos
III, dentro do proxecto de engrandecemento e mellora do Real Sitio de San
Ildefonso, na provincia de Segovia, o ano 1784 decidiu a construcción dun
cemiterio lonxe da zona residencial (5), xa que ata de aquela data os enterros
tiñan lugar no adro da igrexa parroquial de Nosa Señora do Rosario. O cemiterio
era un recinto de 58 varas de ancho por 30 de fondo (algo máis de
Pouco máis tarde, Carlos III promulgou a
nivel nacional a Real Cédula do 3 de abril do ano 1787 (6) prohibindo os
enterramentos intramuros, ao tempo que ordenaba a construcción de cemiterios
nas aforas das cidades. Mais esta ordenanza, comunicada a “Gobernadores,
Corregidores, Alcaldes Mayores y Ordinarios, Prelados Eclesiásticos,
Corregidores y Jueces y Justicias de estos mis Reynos”, resultou pouco
práctica, ao non daren instruccións concretas para a construcción e o
finanzamento dos novos recintos, nin regras precisas para a súa localización,
recomendando tan só situalos “fuera de las Poblaciones, en sitios ventilados e
inmediatos a las Parroquias, y distantes de las casas de los vecinos, y se
aprovecharán para capillas de los mismos cementerios las Hermitas que existan
fuera de los Pueblos”, anque non se determinaba a xurisdicción municipal ou
eclesiástica sobre elos.
Posteriormente,
sendo rei Carlos IV, a devandita Real Cédula do ano 1787, foi reiterada e
complementada por dous Ordes Circulares,
con datas do 26 de Abril de 1804 e de 28 de Xuño do mesmo año (7),
dirixidas aos Alcaldes e Gobernadores das cidades e vilas máis importantes da
nación. No caso de Ferrol, estas ordes foron remitidas ao Gobernador das Vilas
de Ferrol e A Graña e nelas insistíase nas instruccións dadas polo seu irmán
Carlos III. Particularmente, na primeira delas comunícaselle á autoridade local
o nomeamento de Andrés Lasauca como Ministro do Real e Supremo Consello de
Castela, comisionado dentro do Bispado de Mondoñedo para axilizala construcción
de cemiterios, esperando que contribúa “en la parte que le toque con el mayor
esmero al puntual y exacto cumplimiento de las órdenes que se le comunicaren de
este Señor Ministro”.
Estas iniciativas
fracasaron ao longo do territorio nacional porque non era nada doado
desarraigar do ánimo dos cidadáns o desexo de que os restos dos seus
descansaran en pleno núcleo urbano, en medio e na proximidade dos vivos,
chegándose incluso a producir destruccións de cemiterios recentemente inaugurados.
No caso de Madrid, houbo que esperar ao efémero rei José I Bonaparte para que
se puxera en práctica o proxecto de afastamento dos cemiterios coa entrada en
funcionamento o ano 1808 do Cemiterio Xeral do Norte, hoxe desaparecido. Pouco
máis tarde, o ano 1811 inaugurouse o Cemiterio da Sacramental de San Isidro.
As ordenanzas reais tropezaron coa oposición
da Igrexa, que perdía unha fonte tradicional de ingresos, coa neglixencia e o
incumprimento pola parte das autoridades e coa escaseza de fondos para a
construcción dos cemiterios, polo que, entre os anos 1804 e 1840, sucedéronse
diversas Reais Ordes e Circulares do Consello Real (8), lembrando a prohibición
dos enterramentos nas igrexas e concedendo facilidades económicas para os novos
camposantos. Os problemas continuaron mentres debatíase a competencia de
xurisdicción entre a Igrexa e o Concello con referencia ao traslado aos
cemiterios e os propios enterros, ata que o ano 1833 ponse fin a estes
desacordos mediante un Regulamento gobernativo que creaba unha comisión mixta
eclesiástico-cevil para resolvelo problema. Deste xeito, os Concellos
das cidades e vilas de entidade (9) facíanse responsables da construcción do
novo recinto, mentres que a súa custodia quedaba nas más das autoridades
eclesiásticas.
Mailas numerosas
ordes recomendando a construcción de cemiterios en lugares altos, carentes de
filtracións de augas e arredados das vivendas, non foi ata a Guerra da
Independencia – por mor do gran número de mortos producidos na mesma – cando se
propiciou en moitos lugares do país unha maior apertura de cemiterios fora do
casco urbano. Realmente houbo que esperar ata mediados do século XIX para que o
novo modelo cultural de enterramento extramuros fose aceptado, dentro dunha
serie ampla de cambios que afectaban a diferentes aspectos da mentalidade da
sociedade. Varios factores contribuíron positivamente a este cambio, entre eles
un que deu gran relevancia ao que antes se consideraba de menor importancia: a
localización exacta e permanente do lugar de sepultura dos seres queridos.
Outra vantaxe que
tiñan os novos cemiterios era o amplo espacio dispoñible, comparado coa
escaseza anterior. Os novos camposantos dispoñían de áreas extensas para a
escavación de sepulturas, que, polo seu módico costo, estaban ao alcance dun
maior número de cidadáns. A partir de entón desenvolveuse en España, como
ocorreu antes en Europa, unha auténtica expansión da arte funeraria, dado que o
gran tamaño dos cemiterios de finais do século XIX e principios do XX,
permitían a erección dunha ampla gama de construccións deste tipo, incluíndo
esculturas, panteóns e mausoleos. Así, a disposición espacial do cemiterio
acabou sendo un reflexo da estructura e xerarquía social da comunidade dos
vivos da que procedía. Pódese dicir que desde mediados do século XIX a
necrópoles funeraria cobra identidade propia, cunha nova tipoloxía na que se
incorpora, ao amparo do naturalismo romántico, o arborado e a vexetación.
O CEMITERIO DE
CANIDO EN FERROL
Durante a época medieval, momento no que a
vila ferrolá reducíase ao actual barrio mariñeiro de Ferrol Vello cunha
poboación que oscilaba arredor dos 250 veciños o século XVI, Ferrol contaba coa
desaparecida igrexa parroquial de San Xulián e o templo conventual de San
Francisco como lugares para enterrar aos mortos, ademais das pequenas capelas
de San Roque, San Amaro e da Madalena, xa for a do barrio mariñeiro e das que
non existen referencias de seren usadas como lugar de sepultura. A maioría dos
enterramentos urbanos desta época realizábanse na igrexa parroquial, lugar polo
que se decantaba a poboación máis modesta, formada por pescadores, labradores e
artesáns, ao supor un menor gasto, mentres que unha minoría escollida de
comerciantes, fidalgos e rexedores, por razóns de prestixio e tradición,
escollían o convento de San Francisco (10).
Xa no século XVIII, desde que o ano 1762
derrubouse o vello templo parroquial de San Xulián por mor das obras do
construcción do foxo do Arsenal Militar, os enterramentos urbanos seguían a
levarse a cabo principalmente na igrexa do convento de San Francisco,
reedificada a partires do ano 1757, e na nova igrexa parroquial de San Xulián,
consagrada ao culto no ano 1772 (11). Ademais, na década dos anos 1760,
levantouse no barrio de Esteiro un novo Hospital de Mariña, que dispoñía dun
pequeno recinto situado tralos edificios da parte Norte e que se utilizaba para
soterrar aos enfermos que alí falecían e ao persoal residente no novo barrio de
Esteiro (12).
Unha vez que os novos templos de San
Francisco e San Xulián entraron en funcionamento, coincidindo cun rápido
crecemento demográfico en poucas décadas que converteu a Ferrol na urbe galega
máis poboada do seu tempo, chegando a contar arredor de 30.000 habitantes no
ano 1780 (13), orixinouse unha incidencia numeraria cada vez maior de enterros
levados a cabo na igrexa parroquial de San Xulián, a pesares que os estamentos
máis altos e as persoas de maior distinción da sociedade ferrolá seguían a
amosala súa preferencia por seren sepultados no templo de San Francisco, onde
tiñan os seus panteóns particulares (14).
Pero tamén este aumento de poboación, moita
dela procedente do exterior, traxo consigo unha fonda transformación social que
se reflectiu no xurdimento dunha nova cidade dotada de modernos equipamentos
nacidos coa Ilustración, onde, ademais das construccións do Arsenal, pódense
citar a primeira alameda pública galega, unha rede de sumidoiros para
evacuación das augas residuais, varias fontes monumentais, novos edificios como
a casa do Concello, a cárcere, a aduana, o matadoiro, un teatro, dous hospitais
e varios templos. Neste contexto tan apropiado semella lóxico o nacemento do
cemiterio de Canido.
A partires dunha data tan temperá como a do
ano 1775, construíuse en Ferrol o primeiro cemiterio galego situado no
extrarradio do núcleo urbano, iniciado varios anos antes da devandita Real
Cédula do ano 1787 que prohibía os enterramentos intramuros. Entre as razóns
que semellan abonar este feito está o rápido crecemento dunha poboación de
aluvión, que excedía as dispoñibilidades de sepultura, a conversión de Ferrol
nun porto militar coa posibilidade da chegada de epidemias e enfermidades
infecciosas pola vía marítima, incluídas as procedentes de Ultramar, e a
mentalidade hixienista baixo a que se edificou a urbe, dentro das normas
racionalistas propugnadas pola Ilustración. Deste xeito, Ferrol, dentro do
amplo e pioneiro equipamento urbanístico
da nova cidade, contou co cemiterio municipal de maior antigüidade entre os de
Galicia (15) e un dos máis antigos de España (16).
No Arquivo Municipal de Ferrol consérvase o
expediente, incoado o ano 1775 por Domingo Antonio Vázquez “Escribano del Rei
Nuestro Señor e de Guerra e Marina de este Departamento”, relativo á
adquisición dun terreo para a construcción dun cemiterio (17). O expediente
iníciase dando conta dun escrito do Alcalde Maior de Ferrol e o cura párroco de
San Xulián dirixido ao Rei o 4 de Xaneiro do citado ano 1775 no que solicitan
permiso para construir un cemiterio noutro lugar distinto ao templo parroquial,
asumindo o seu costo polo producto do arbitrio do viño xa concedido para a
fábrica da igrexa de San Xulián. A resposta viño por medio dunha Real Orden
firmada por Julián de Arriaga, Secretario de Marina e Indias, o seguinte 11 de
Xaneiro en El Pardo, comunicando a aprobación real para a construcción dun novo
camposanto “en un paraje oportuno”, costeado polo producto do devandito
arbitrio do viño.
Pronto se fixeron as xestións para atopar un
lugar axeitado na zona elevada da cidade e tras rexeitar a compra un terreo
situado nas inmediacións da Porta de Canido por mor do “subido precio” pedido
polo seu propietario Joseph Andrés Pardo, decidiuse a compra doutro terreo de
tres ferrados de terra de sembradura, uns
O día 3 de Agosto do devandito ano, Antonio
Bada y Navajas, “arquitecto de estas Reales Obras” (18), e Juan Andrés de
Pardiñas, “Maestro de Obras de las Particulares de esta vecindad”, respectivamente
nomeados para a tasación do terreo pola parte do Concello e da propiedade,
comparecen ante Domingo Antonio Vázquez, taxándose o mesmo en 300 ducados de
vellón, ou sexa 3.300 reais. Dado que o seu propietario naquel momento
encontrábase destinado no Departamento de Cádiz, autorizou a venda a súa
cónxugue, Josefa Vidal, outorgándose a escritura de compra o 3 de Novembro de
1775, rematando o expediente cun oficio do día 9 de Novembro onde acórdase o
libramento do importe de 3.300 reais “del arbitrio del vino concedido para la
fábrica de la nueva iglesia parroquial de esta plaza”, cobranza que faría
efectiva Josefa Vidal ao seguinte día.
Como verase máis adiante, a partires do
seguinte ano 1776 xa se levaron a cabo enterramentos no cemiterio de Canido,
polo que de contado o devandito terreo tivo que se acondicionar como cemiterio
e se pechar cun muro. Como ao longo do proceso da venda do terreo, dentro do
citado expediente, pódense ler frases referentes ao mencionado terreo tales
como “… donde se ha fabricado el camposanto …” ou “… ocupado con el campo santo
…” , semella desprenderse que os traballos de acondicionamento deste primeiro
recinto iniciáronse practicamente ao mesmo tempo que se estaban a facer as
xestións para a súa compra. En relación con iso, Montero Aróstegui (19) informa
que o lugar “ se cerró con tapias formando el nuevo cementerio, en cuyas obras
se han gastado más de 32.000 reales”. O certo é que non se puido atopar
referencia algunha da realización destas obras nos Libros de Actas Municipais o
nos da Xunta de Propios e Arbitrios obrantes no Arquivo Municipal de Ferrol.
Segundo un plano obrante no Arquivo
Municipal de Ferrol (20), sen data nin firma, formouse un cemiterio moi simple
e de forma trapezoidal, sinxelamente murado, cunha porta de acceso cara ao
norte e un osario no ángulo sueste. O seu pavimento amósase totalmente lousado,
á maneira dos adros cemiterios parroquiais, dispoñendo de 1045 sepulturas de
adultos e 22 de “Parbolos”, amosando unha pequena ampliación no costado dereito
e mantendo o seu deseño trapezoidal, ata acadar un total de 1625 sepulturas de
adultos e 27 de nenos. Aínda que este plano sen data aparece dentro da
documentación referente ás posteriores obras de ampliación do cemiterio
realizadas a partires do ano 1806, Alfredo Vigo (21) sustenta razoadamente a
tese de que o plano representa o deseño do recinto orixinal do ano 1775, co
pequeno engadido dunha ampliación feita nas amplas obras de reforma que sufriu
a principios do século XIX.
O lugar elixido reunía non só a condición de
estaren situado nas aforas da cidade, se non que se atopaba na parte alta da
poboación, nun lugar aberto e ben orientado cara aos ventos dominantes. A pesar
diso, non foi doado conseguir que os enterros se realizasen nun lugar tan
arredado do centro da poboación, carente ademais de elementos simbólicos que
lle outorgasen o debido carácter sacro, especialmente unha capela. Un dato que
confirma a resistencia da poboación a seren soterrada no cemiterio de Canido é
unha carta do ano 1785, dez anos despois da súa inauguración, dirixida polo
Comandante Xeral do Departamento de Ferrol,
Antonio de Arce, ao Secretario de Mariña onde lle escribe que “se hizo a
costa del arbitrio en lo alto de Canido un Cementerio bastante capaz, pero ha
sido de tan poco o ningún uso que solo ha producido el gasto de su erección”
(22).
A pesares desta referencia, nun recente
traballo de Alfredo Martín, Religión y sociedad en Ferrolterra durante el
Antiguo Régimen. La V.O.T. seglar francisc
Este incremento progresivo de inhumacións no
novo cemiterio tivo lugar a pesares de certa resistencia pola parte da Igrexa,
que deste xeito perdía uns substanciosos dereitos económicos polo enterro na
respectiva parroquia, e polos propios hábitos relixiosos fondamente arraigados
nas diferentes clases sociais da cidade. Por outro lado, a crecente utilización
do cemiterio de Canido, ademais das condicionantes derivadas do seu menor
costo, tivo a súa causa no cambio de mentalidade que produciu a transformación
social de Ferrol por mor da chegada dunha abondosa poboación que introduciu o
pensamento ilustrado, cunha unha concepción máis racional da morte e unha
adaptación ás novas correntes da salubridade pública, e que por ser de
procedencia allea e non ter arraigamento na cidade, á hora da súa morte non
esixía o templo parroquial como lugar de sepultura.
Aínda que Montero Aróstegui (24) escribiu que
o primeiro cadáver enterrado no novo cemiterio foi o de Marcos Paz, carpinteiro
da Maestranza do Arsenal, o ano 1804, dato que diversos autores repetiron logo
de xeito manido, débese referir ao primeiro enterro feito de acordo ás normas
obrigatorias dictadas nese mesmo ano polas autoridades. A realidade é que desde
que o cemiterio municipal entrou en funcionamento, as devanditas táboas de datos
indican a súa utilización, aínda que con non moita intensidade, como lugar de
enterramento. Como exemplo temos un acta de defunción do ano 1776 na parroquia
castrense de San Francisco onde o párroco, Pablo Cayetano de Ameneyro rexistra
o enterro de Pedro Piñeyro, primeiro desta parroquia soterrado no novo
camposanto (25).
Non embargante, dada a resistencia amosada
polos cidadáns e os estamentos eclesiásticos para a utilización xeneralizada do
cemiterio de Canido e o temor a epidemias de cólera como a producida en
Andalucía o ano
No oficio de remisión, firmado por Juan
Antonio Cardemil, Escribano de S.M. ao servicio das Vilas de Ferrol e A Graña e
da Xunta de Sanidade do Porto, comunícase ao Bispo de Mondoñedo a existencia na
cidade de “un cementerio o Campo Santo, capaz y suficiente, en que
voluntariamente se mandan enterrar muchas personas condecoradas y las que
fallecen en el Hospital de Caridad”, o que ven a confirmar unha certa
utilización do cemiterio de Canido. A pesares diso, continuábanse inhumando os
cadáveres nas igrexas de San Xulián e San Francisco, polo que lle insta co
obxecto de que “se sirva prevenir al Cura Párroco de San Julián y Prelado del
convento de San Francisco cumplan y no contrabengan por su parte la repetida
Real Cédula”
Aínda que a contestación do Bispo, producida
o 28 de Abril, apoiou a petición considerando “el acuerdo sin duda muy
justificado y muy propio de su zelo”, non deberon de ter completo éxito estas
xestións nin as repetidas providencias levadas a cabo pola autoridade local, xa
que non foi ata a sesión municipal celebrada o día 3 de Febreiro de 1804 (27),
cando o devandito Diego Martínez de Córdoba, Gobernador Político e Militar da
cidade, decidiu de xeito definitivo o cumplimento dos anteriores acordos, segundo
escribe Montero Aróstegui “aprovechando la ocasión de haber llegado a puerto la
escuadra francesa procedente de la isla de Santo Domingo con las enfermedades
propias de aquel país” (28), ordenando “que se fixen los correspondientes
edictos noticiando al público que desde el día seis del corriente todas las
personas que falleciesen se entierren en el Campo Santo”.
Consonte diso, o día 5 de Febreiro, Diego
Martínez de Córdoba cursou os correspondentes oficios ao Vicario Castrense do
Departamento, Cura Párroco de San Xulián e Gardián do Convento de San
Esta prohibición de realizalos enterros nos
templos da cidade semella que foi bastante efectiva. Parece apoiar este feito
que na sesión municipal do día 23 de Febreiro do mesmo ano 1804 veuse unha
instancia de Andrés da Pena na que expón “haverse exercitado de Enterrador de
diez años desta parte en la Iglesia del Conbento de esta nominada villa” y
solicita “se le
O mesmo ano 1804 constatouse a falla de
espacio do novo cemiterio para facer fronte ás necesidades da poboación, sendo
preciso reformalo e construir unha capela. Na sesión municipal do 2 de Marzo de
1804 (32) acordouse realizar “las obras necesarias para el aseo y mayor
decencia del Campo Santo de este pueblo”. Para iso, decidiuse aumentala
capacidade e extensión do cemiterio, construír unha calzada pavimentada desde a
Porta de Canido para o tránsito de viandantes e a conducción dos cadáveres,
edificar unha pequena capela lateral e un alpendre para abrigo dos relixiosos e
acompañantes dos enterros e levantar un cruceiro de pedra dentro do recinto. De
acordo a devandita acta os gastos destas obras, segundo plano e presuposto
executado polo facultativo Francisco Sánchez Raposo, serán de setenta e sete
mil cento sesenta e cinco reais, polo que “no teniendo como no tiene esta villa
propiamente caudales para los gastos de las referidas obras”, acordouse cursar
unha representación ao Real e Supremo Consello de Castela para que as obras do
cemiterio se puideran realizar a costa do producto do arbitrio de augardentes e
licores.
O seguinte 10 de Marzo, o Concello de Ferrol
elevou a devandita representación ao Conde de Montarco, Gobernador del Supremo
Consello de Castela, solicitando a realización destas obras, acompañadas do
plano e presuposto das mesmas (33). Despois de pouco máis dun ano, tivo entrada
no Concello o oficio de contestación de Andrés Lasauca, “Ministro del Real y
Supremo Consejo de Castilla comisionado para el establecimiento de cementerios
en esta provincia”, firmado en Madrid o 13 de Abril de 1805 (34), comunicando
que a Academia de Belas Artes de San Fernando rexeitaba os planos, dado que a
capela estaba colocada nun extremo e non no centro do cemiterio; que se incluía
un cruceiro, elemento non necesario por estaren xa prevista a capela; que a
espadana era superflua e estaba mal proporcionada; e, por último, que non se
acompañaban os planos da calzada e da porta, polo que solicitaba “se levante
otro nuevo Plano, arreglado al Arte, regulando el coste de la obra tanto de
mano como de materiales”, volvendo a remitilo á maior brevidade.
En consecuencia, o Concello encargou a
realización duns novos planos e presuposto que se elevaron a Madrid o día 12 de
Xuño de 1805, informando no oficio de remisión que foron “executados por uno de
los mejores facultativos, y el más instruido de ellos en las reglas de
Arquitectura, mediante a que en este Pueblo no ay maestro alguno aprobado en
semejante ramo”, sendo finalmente aprobados pola Real Academia, tal como era
preceptivo na época (35). Aínda que no Arquivo Municipal non se atopan os
devanditos planos, nin o escrito de remisión cita expresamente o nome do autor
dos mesmos, con toda probabilidade os novos planos co seu presuposto foron así
mesmo obra do facultativo Sánchez Raposo, por no contar nese intre o Concello
cun arquitecto municipal titulado.
Abonda Alfredo Vigo nesta adxudicación a
Sánchez Raposo e afonda no tema cando informa que, unha vez recibidos en Madrid
estes planos, probablemente foran corrixidos pola propia Academia antes da súa
aprobación, baseándose na existencia dun escrito posterior que rexistra o pago
que se fai a Antonio López de San Román, residente en Madrid, de mil corenta
reais destinados a “los gastos imbertidos en los pasos y diligencias
practicadas para la total conclusión y consecución de los Planos y arbitrio
dedicado al Campo Santo” (36).
No que se refire ao financiamento das obras
previstas no camposanto e na capela, o 8 de Novembro de 1804, o Concello de Ferrol
dirixiu unha representación ao Conde de Montarco, presidente do Supremo
Consello de Castela, pedindo para elo a continuidade do arbitrio de oito
maravedís no cuartillo de augardentes e licores, que se establecera o 18 de
Xuño de 1802 para o pago dun subsidio extraordinario de 300 millóns. No texto
da representación indícase que Ferrol, “cuyo pueblo, sin incluir su Puerto,
pasa de cuarenta mil almas, y no tiene más que una pequeña Yglesia y un corto
Conbento de Padres Franciscos, donde, y en otras dos pequeñas capillas, se
enterraba, ha sido el primero en este Reyno o Provincia de Galicia, y tal vez
el único que ha logrado establecer se hagan los entierros en los cementerios”
(37).
Na sesión municipal do 17 de Abril de 1806
deuse conta da recepción dunha carta do Real e Supremo Consello de Castela, na
que se comunicaba ao Concello que por unha Real Resolución de 27 de Marzo de
1806 se aprobaba a continuidade do devandito arbitrio de augardentes e licores
para podelo inverter nas obras previstas para a ampliación do cemiterio,
segundo os planos aprobados pola Real Academia de Belas Artes que acompañaban á
propia Resolución (38). Na mesma sesión municipal acordouse agradecelo esforzo
e Andrés Lasauca, Ministro comisionado para o establecemento de cemiterios, e
decidiuse levar a cabo a poxa pública das necesarias obras, nomeando unha
comisión municipal para iso.
Con referencia á adquisición do espacio
necesario para a ampliación do cemiterio e a construcción da nova capela, na
sesión municipal do 1 de Maio de 1806 formalizouse a compra dun total de
“cuatro ferrados de pan en sembradura y doscientas cincuenta y una varas
superficiales”, correspondentes a unhos terreos que ocupaban sete veciños de
Ferrol, catro deles aforados do conde de Lemos: Andrea Palmeiro, Pedro de
Otero, Josef González Chapón e Manuel de Santiago, e tres colonos de Joaquín
Losada y Mandiá: María, Juan e Fernando Blanco, pagando o Concello polas
propiedades a cantidade de “4.743 reales y 4 maravedíes de vellón, además de
292 reales y 24 maravedíes de frutos” (39), resultado da tasación feita polo
perito agrimensor Juan de Vila.
Mentres tanto procedeuse ao nomeamento
oficial de Miguel Ángel de Uría como Arquitecto e Primeiro Mestre de Obras do
Concello, segundo quedou rexistrado no acta da sesión municipal celebrada o 17
de Maio de 1806 (40), encargándose Uría non só de dirixilas obras de ampliación
do cemiterio de Ferrol e da construcción da nova capela, se non tamén das obras
relativas ao novo camposanto e a capela de Santa María de Brión, para uso dos
veciños da Graña, sinalándoselle ao arquitecto uns honorarios de 20 reais
diarios, consignados sobre o devandito arbitrio da augardente (41).
Unha vez adquirido o terreo necesario para a
ampliación do cemiterio, o 17 de Maio de 1806 fíxose o remate da puxa do
desmonte do terreo, tralo que e o seguinte 23 de Maio iniciáronse os traballos
de aplanado e extracción da terra (42). Segundo escribe o propio Miguel Ángel
de Uría (43), en Outubro do ano 1807 derribouse a pequena capela provisional
levantada desde mediados do ano 1805 nun lateral, aproveitando o seu altar e o
resto de materiais para a sancristía da nova capela, e leváronse ao interior do
cemiterio os pendellos situados no seu exterior, sendo colocados nos laterais
do pórtico da capela.
Ao fío do escrito por Urían nun memorial
presentado a finais do ano 1808, nesa data estaban rematadas as obras de
construcción da nova calzada ao camposanto desde as inmediacións da Porta de
Canido, o desmonte e extracción de terras, o levantamento das tapias de
cerramento e o seu encalado, o recebado da parede do cemiterio antigo e a
construcción da nova capela. Así mesmo quedou lista a colocación da porta de
ferro de entrada ao cemiterio e as dúas luces semicirculares con ventás
enreixadas que se abriron na tapia frontal do mesmo (44).
Posteriormente, segundo o devandito memorial
de Miguel de Uría, entre os anos 1809 e 1810 realizáronse unha serie de obras
adicionais, como foron o levantamento dunha parede de terraplén con banqueta na
parte exterior da nova tapia; a realización dun lousado de cantería fronte ao
pórtico da nova capela, con dous canos de drenaxe a ámbolos dous lados; a
colocación de tres pías para a auga bendita e a pintura provisional para
habilitalo altar maior da capela; a construcción dunha pequena parede e un
empedrado arredor do templo para illalo das humidades; a escavación de vara e
media de profundidade no pavimento de lousa da parte engadida do cemiterio, a
uniformación deste pavimento co do antigo cemiterio e o seu recheo para poder
abrilas sepulturas (45).
Ao proxecto orixinal do cemiterio se
engadiron posteriormente varias melloras que foron incorporadas polo arquitecto
Miguel Ángel de Uría. No ano 1811 construíronse nas esquinas da parte frontal
da tapia que arrodeaba o cemiterio dous amplos osarios feitos de cantería, con
deseño de planta pentagonal e remate moldurado, coroados con relevos de
caveiras con osos, e colocouse unha espadana coa súa correspondente campá,
encima da sancristía da capela. Máis tarde, no ano 1815 rematáronse os dous
osarios que restaban por construír dos catro proxectados por Uría (46).
Tralas devanditas obras de ampliación, o
cemiterio quedou formado por un recinto trapezoidal de algo máis de
Unha primeira relación das obras realizadas,
firmada o 26 de Xullo de 1808 por Miguel de Uría, cifra o seu costo total na
cantidade de 273.354 reais de vellón (47). Nesta relación valórase a
construcción da nova capela en 109.861 reais, o desmonte, extracción e
explanación de terras en 41.842 reais, a ampliación do muro de peche en 38.089
reais e a porta de ferro de entrada en 17.042 reais. No mesmo documento,
aparece unha segunda relación, firmada o 31 de Decembro de 1810 por Juan de
Naya e Agustín Cortiñas, comisionados do Concello para a revisión de contas, na
que engaden o costo doutros traballos non incluídos na primeira relación,
agregando ademais os gastos das obras do cemiterio da Graña, o que eleva o
importe total a 454.397 reais de vellón.
Segundo a descrición feita por Baamonde y Ortega (48), unha vez
rematadas as obras, a entrada ao cemiterio e ao pórtico da capela facíase por
unha ampla porta enreixada con adobíos metálicos dourados de motivos
funerarios. Sobre a parte alta da porta, unha ampla lápida levaba gravada a
inscrición: “Este es el lugar al que todo católico debe venir a meditar sobre
la Eternidad, para aprender la importante y difícil ciencia de morir”. O fronte
do pórtico estaba perfectamente lousado e a ámbolos dous lados da porta víanse
desde o exterior os remates piramidais dos nichos abertos no interior do muro
de entrada ao cemiterio.
En cada lado da tapia frontal do camposanto,
algo separadas da porta de entrada, abríanse dúas luces ou ventás enreixadas de
arco de medio punto, onde os veciños podíanse asomar para veren o interior do
cemiterio cando se atopaba pechado (49). Nas esquinas laterais estaban
colocados os catro sobresaíntes osarios de pedra labrada enfeitados con
caveiras e relevos alusivos á morte e as paredes interiores contiñan os nichos
que foron construíndose de forma sucesiva, mentres que as tumbas cubrían o
terreo do cemiterio, con algúns panteóns colocados nos laterais da capela.
Tanto o terreo interior do cemiterio como o circundante arboráronse a mediados
do século XIX de salgueiros e alciprestes, contribuíndo deste xeito á tristura
y severidade propia do lugar (50).
O
cemiterio ferrolán de Canido, incluíndo a súa capela, quedou organizado de
xeito racional, reflectindo a novas ideas da Ilustración e a tipoloxía sobria e
académica que propugnaba o clasicismo da época, neste caso cunha versión
austera e case minimalista polo axustado do presuposto. Un recinto de forma
cuadrangular cunha simple tapia de cerramento e una capela na súa parte
frontal, tamén de sobrio aspecto, centrando e presidindo a entrada do cemiterio
cun pórtico dotado dunha porta de acceso e de dúas portas laterais que serven
de distribuidoras cara aos dos sectores do cemiterio. Como exemplo de similares características temos o cemiterio xa citado
do Real Sitio de San Ildefonso-La Granja, coa diferencia neste caso de que a
capela, de parecidas características, colocábase arrimada á parte central do
muro posterior de cemiterio.
No ano 1805 colocouse na parte posterior do
cemiterio de Canido, colocado no parte interior da tapia sur, un cadro que
representaba a Virxe do Carme coas ánimas do Purgatorio, protexido por un
retablo de madeira e dotado dun farol de alumeado e unha boeta ou peto de
esmolas. O cadro colocouse previa solicitude de Pedro Espinosa, comerciante e
veciño de Ferrol, ao que accedeu o Concello o 14 de Agosto do devandito ano
(51). Por mor da posterior falla de acordo no destino dado ás esmolas,
orixinouse pronto un longo litixio ao pretendelo Concello retiralo cadro,
chegando a intervir o Supremo Consejo de Castilla, que lle deu a razón a Pedro
Espinosa. Anos máis tarde remataría o litixio, sendo colocado o cadro no
interior de capela.
En relación ao réxime interior do novo
cemiterio, o ano 1805 se dictaron as primeiras instruccións de funcionamento
(52), seguidas por outras en datas posteriores, ata que en Novembro de 1845
creouse unha Xunta Inspectora como “encargada de la Administración y buen orden
del Campo Santo”. Segundo o Regulamento desta Xunta (53), o cemiterio dividíase
en catro cadros, destinados respectivamente á inhumación de párvulos, homes,
mulleres e eclesiásticos, aínda que os familiares poderían ser enterrados
xuntos. Dispúñase tamén a uniformidade das lápidas das sepulturas, permitíndose
gravar nelas “inscripciones conformes a la s
No que atinxe ao traxecto que percorrían os cadaleitos
e a comitiva fúnebre no seu camiño cara ao cemiterio, por mor do longo
desprazamento e as dificultades que presentaba a subida ao novo camposanto pola
rúa de Canido (logo do Hospital e hoxe de Concepción Arenal), o ano 1825 (54)
decidiuse a prolongación da rúa Traviesa de San Eugenio (hoxe da Coruña e
popularmente coñecida como rúa dos Mortos), atravesando a rúa Alegre, para
poderen levar a cabo directamente a conducción dos enterros desde a igrexa
parroquial de San Xulián ao cemiterio.
Con respecto ao traslado dos defuntos ao cemiterio, o ano 1807
redactáronse as primeiras normas do Goberno Central establecendo o depósito de
cadáveres e a súa conducción ao
cemiterio. Producido o falecemento dunha persoa, levábase o cadáver ao templo
parroquial ou, no seu defecto, a unha peza separada do templo e preparada para
elo, ata o seu traslado. O depósito podíase facer tamén nunha bóveda destinada
ao efecto no cemiterio. O traslado dos cadáveres desde o templo ao cemiterio
deberíase facer a primeira hora da mañá ou derradeira da tarde. Cando o
traslado do defunto tivera lugar directamente desde a casa mortuoria ao
cemiterio, a conducción poderíase realizar a calquera hora do día, pero nunca
pola noite (55).
Aínda que o Goberno
redactou novas ordes limitando o tempo de permanencia dos defuntos no interior
das igrexas, veuse que esta práctica era perigosa para a saúde, polo que novas
normas redactadas no ano 1813 prohibiron que os cadáveres se depositaran nas
casas, igrexas, bóvedas e capelas, mandando que se levaran directamente aos
cemiterios. Non embargante, durante os seguintes anos non se cumpriu esta
normativa tanto polas arraigadas costumes do pobo como polo celo dos cregos
que, amparándose no que preceptuaba o Ritual Romano, esixían a celebración do
funeral de corpo presente na igrexa, realizándose a conducción dos cadáveres de
xeito descoidado e incumprindo as normas vixentes.
Ata o ano 1834 en
Ferrol seguíase a costume de realizalas exequias de corpo presente nos
diferentes templos da poboación, trasladando logo os cadáveres descubertos
polas rúas ata o cemiterio, seguidos polo cortexo fúnebre. O devandito ano, por
mor da aparición dunha epidemia de cólera morbo, segundo escribe Montero
Aróstegui (56), o 5 de Setembro de 1834, o Concello e Xunta de Sanidade
acordaron que as persoas falecidas fosen conducidas, dentro de cadaleitos
pechados pola rúa, de xeito inmediato desde as súas casas ata a capela do
cemiterio, onde poderían descubrirse para a celebración dos oficios relixiosos
(57), facendo o funeral na igrexa parroquial logo do enterro.
A partires do ano 1853 estableceuse un
sistema de carruaxes para o traslado dos cadáveres ao cemiterio de Canido. O 9
de Decembro de 1852 tivo entrada no Concello unha instancia presentada por José
María Fontela, reiterada o 16 de Febreiro de 1853, solicitando “el
establecimiento de un depósito de carros fúnebres para los familiares que
voluntariamente quieran conducir al Cementerio los cadáveres de sus parientes,
deudos o amigos”. Nas devanditas instancias, o peticionario escribe que o
proxecto indicado é beneficioso é ata económico para a xeneralidade dos veciños
e que “si se le da la exclusiva en el tráfico o arrendamiento y se le libra de
toda gavela” obrigarase a conducir de balde ao cemiterio a tódolos pobres de
solemnidade falecidos.
Esta petición orixinou un denso expediente
administrativo, conservado no Arquivo Municipal (58), onde, ademais das
mencionadas instancias, rexístranse diversos acordos e oficios cruzados entre a
Alcaldía, Comisión de Igrexa e Cemiterio, Cura Párroco de San Xulián, Goberno
Civil da Coruña e Bispo de Mondoñedo, ata a súa aprobación en Maio do citado
ano 1853, polo alcalde, Mariano Albizanda, tralo permiso do Gobernador Civil e
co apoio dos informes que lle fai a Comisión de Igrexa e Cemiterio, favorables
ao establecemento do servicio solicitado, levando directamente os cadáveres á
capela do cemiterio, por consideralo de interese público e non ofender ás
costumes relixiosas, aínda que o servicio non debería ser obrigatorio.
A solicitude tivo unha forte oposición do
párroco de San Xulián, Antonio M. Gómez, afirmando que non podía prestalo seu
consentimento sen recibir a orden do Bispo da Diócese, indicando que o proxecto
“es contrario a las prácticas religiosas y tiene por objeto ocultar a la vista
de los fieles y borrar de su memoria el recuerdo indisoluble de la muerte”.
Máis tarde o Bispo de Mondoñedo, informado polo Alcalde de Ferrol, está de
acordo sempre que se fagan en primeiro lugar os funerais no templo e que logo
se leve o defunto no carruaxe ao cemiterio. A aparición dun novo brote de
cólera propiciou que o Bispo aprobase esta medida nos seus termos orixinais,
aínda que pide deixar aberta a súa proposta para máis adiante. A solución
definitiva do problema chegou por unha
Real Orden de 2 de outubro de 1866, que prohibía incluso que se detivera o
cortexo fúnebre a rezar un responso polo defunto á porta da igrexa, mandando
que os cadáveres se levasen directamente desde a casa mortuoria ao cemiterio.
A pesares do anterior, esta solución non
resultou definitiva e o traslado dos cadáveres ao cemiterio sufriu diversas
alternativas ao longo do tempo. Así, por exemplo, nunha sesión municipal
celebrada o 19 de Xuño de 1889, sendo alcalde da cidade Francisco Bellas, debateuse
unha proposta do concelleiro Andrés Ortega para prohibilos traslados a
ombreiros ao cemiterio, especialmente por razóns de hixiene e salubridade
pública e por ser “conducidos a hombros muchas veces de personas andrajosamente
vestidas” (59).
Na mesma sesión, en contra desta proposta, se
produciu a intervención do concelleiro Juan A. Dans defendendo o traslado dos
cadáveres a ombreiros ao cemiterio, co acompañamento do cortexo fúnebre, xa que
desde o momento no que o servicio de carros mortuorios deixaba de ser un
servicio municipal, tamén deixaba de ser obrigatoria a utilización dos mesmos
por se tratar dunha empresa privada. Na mesma intervención negaba problemas de
salubridade ao se trasladalos cadáveres en caixas perfectamente pechadas e
aducía ademais que sendo costume o traslado dos defuntos a ombreiros pola parte
“de las clases militares bien numerosas en esta ciudad” non podería se
xustificar esta diferencia de tratamento. Finalmente, aprobouse a proposta por
ampla maioría.
Co paso de tempo veuse a necesidade de
aumentalo tamaño do cemiterio, polo que a partires do ano 1861 realizouse unha
nova e importante ampliación do mesmo (60). Dado o crecemento sufrido pola
poboación, o 15 de Febreiro dese ano a Xunta de Sanidade recomendou agrandalo cemiterio
cara ao sur, aínda que esta solución tivo que se desbotar pola proximidade das
vivendas da rúa Alegre. O seguinte día 7 de Xuño, a Comisión de Igrexa e
Cemiterio, á vista do exposto pola Xunta de Sanidade, recomendou a adquisición
polo concello de sete ferrados, uns
Unha vez aceptada a proposta da Xunta de
Sanidade polo Concello que presidía o alcalde Eusebio Vendrell, procedeuse á
compralos terreos, segundo o devandito expediente, ao seu propietario Baltasar
de Pazos, veciño da vila de Ares, que a súa vez os tiña arrendado aos veciños
de Ferrol, Nicolasa Leal, viúva de José Malde, Eusebia García, viúva de
Ynocencio Díaz Ameneyro, e Antonio Fernández. A compra formalizouse o 22 de
Decembro de 1861 polo importe de 10.105 reais e 6 céntimos, incluido o pago dos
dereitos dos arrendadores e os gastos notariais e administrativos, segundo se
reflexa na conta que aparece no folio 7 do expediente. Máis tarde, sendo Justo
Gayoso alcalde da cidade, chegouse a un acordo de compra e troque de terreos
del lugar de Cangrexeiras con outro propietario, Juan Bellas, para poder
aliñalo muro de cerre oeste que se levantou na corredoira da Maiola, pola
cantidade de 1.800 reais e 30 céntimos, segundo consta na conta xustificada no
folio 43 do devandito expediente, con data de 26 de Marzo de 1864.
Este mesmo ano 1864 quedou rematada esta nova ampliación, autorizándose
de seguido a construcción de 51 novos nichos (61). Por outro lado, con data de
11 de Decembro do devandito ano 1864, o Alcalde de Ferrol oficia ao Cura
Párroco de San Xulián solicitando que, unha vez rematadas as obras de
ampliación do cemiterio, se proceda á “bendición ou consagración” do terreo
(62). Quedou así configurado o cemiterio de Canido en forma dun amplo cuadrángulo
de case
Aínda que desde tempo atrás existía un
espacio preto da entrada do camposanto, coñecido como Cemiterio dos Ingleses e
que se reservaba para o enterro dos mortos doutras confesións distintas á
católica, as sucesivas peticións feitas polo vicecónsul británico en Ferrol,
apoiándose tamén no prevido na Real Orden de 13 de Novembro de 1831 referente a
construcción de cemiterios para os falecidos de outras confesións que a
católica, motivaron que o ano 1875, sendo alcalde Demetrio Plá, se iniciara un
expediente para construír un cemiterio civil, que se coñeceu co nome de
cemiterio de disidentes, nun terreo illado do camposanto católico situado nunha
zona en diagonal do mesmo, que levaría porta enreixada propia e un cerramento
arredor (63).
Non chegou a rematarse este proxecto xa que
non se puido chegar a un acordo co Ministerio da Guerra, propietario do citado terreo,
polo que ese mesmo ano 1875 se pechou con “pared de mampostería de pizarra
enlucida, enverjado de sus extremos y puerta de madera de pino del Norte con su
marqueado de granito” o espacio que xa estaba destinado para elo, nomeado no
expediente como “cementerio de disidentes desde tiempo remoto establecido”, que
se encontraba arrimado á entrada do camposanto, no camiño de circunvalación
fronte á muralla da fortificación defensiva da cidade. Como o cerramento
realizado non semellaba que fose axeitado, o ano 1879, xa con Antonio Togores
ao fronte do Concello, se levou a cabo a construcción de dos reixas metálicas
para o seu peche na parte anterior e posterior do chamado cemiterio de
disidentes, cunha porta metálica de entrada na parte frontal (64).
Deste xeito víñanse a cumprilas normas do
dereito canónico vixentes na Igrexa católica naquela época, polas que estaban
arredados da sepultura eclesiástica os que durante a súa vida non participaban
da comuñón da Igrexa e falecían afastados da relixión católica. Aínda no Código
de Dereito Canónico do 27 de Maio de 1917 negábase o enterro nos cemiterios
católicos aos apóstatas, os integrantes de sectas heréticas ou cismáticas, os
masóns e similares, os excomungados, os suicidas, os duelistas, os que mandan queimalo
seu cadáver e os pecadores públicos que morran sen daren proba do seu
arrepentimento (65).
Como exemplo dos trámites a seguiren para a
utilización do chamado cemiterio de disidentes, pódese consultar no Arquivo
Municipal de Ferrol, entre outros, un expediente do ano 1888 (66), no que os
familiares de Antonio de Pazos solicitan permiso para soterralo no devandito
cemiterio. No expediente aparece un acta do 23 de Febreiro de 1888 onde se
reflexa que comparecen ante o Alcalde Francisco Bellas Uría e o secretario
municipal varias testemuñas declarando que o finado pertencía á “Liga
anti-clerical y grupo Martín Lutero”, segundo diploma que achegaron ao
expediente, que antes de morrer expresou o seu desexo de seren enterrado no
cemiterio de disidentes e que non se confesou, nin recibiu ningún sacramento da
relixión católica. Tras estas dilixencias o alcalde autorizou o enterro civil e
a expedición da oportuna orde ao sepultureiro.
O ano 1906 levouse a cabo a derradeira
ampliación do cemiterio de Canido. Como consecuencia dun recoñecemento
realizado o devandito ano, constatouse que o muro sur, que daba ao estreito
camiño de circunvalación posterior, estaba en mal estado pola presencia de
humidades, orixinándose derrubas por mor da diferencia de alturas entre o
exterior e o interior do cemiterio Con
ese motivo, aproveitouse para levar a cabo unha nova ampliación do cemiterio, á
vez que se construían 42 novos nichos (67), que se uniron á serie dos
construídos os anos 1878 e 1891, como consta en varios expedientes obrantes no
Arquivo Municipal. Con ese obxecto, utilizouse unha parcela de
Deste xeito agregouse un novo recinto no
recanto sueste da parte posterior do camposanto, onde cruzábanse a rúa
Cangrexeiras, a corredoira da Maiola e o camiño de circunvalación, quedando
finalmente configurado o espacio que ocupou cemiterio de Canido ata a súa
clausura. Un plano feito polo arquitecto municipal Nemesio López o ano 1945,
cando estaba a pique de inaugurarse o cemiterio de Catabois, amosa a planta
estructural definitiva do cemiterio de Canido, dentro do seu contorno urbano.
NOTAS
(3) González Lopo,
D.L. “La evolución del lugar de sepultura en Galicia entre 1500 y 1850: los
casos de Tui y Santiago”. Obradoiro de Historia Moderna. Páxinas 163-180.
Santiago, 1990.
(4) González Díaz, A. “El cementerio español en los
siglos XVIII y XIX”. Archivo Español de Arte, número 171. Consejo
Superior de Investigaciones Científicas. Madrid, 1970
(5) Noticia
del establecimiento y uso del Cementerio extramuros del Real Sitio de San
Ildefonso. Impreso en Madrid en la Imprenta Real, año 1787, y reimpreso en
Valencia en la de D. Benito Monfort, año 1788.
(6) Real Cédula de S.M. y Señores del Consejo en que
por punto general se manda restablecer el uso de Cementerios ventilados para
sepultar los Cadáveres de los Fieles, y que se observe la ley II, tít. 13 de la
Partida primera, que trata de los que podrán enterrarse en las iglesias; con
las adicciones y declaraciones que se expresan. Año 1787 en Madrid. En la
Imprenta de Don Pedro Marín.
(7) Ambalas dúas Ordes Circulares
atópanse no Arquivo Municipal de Ferrol
(A.M.F.). Caixa 474. Expediente 2. “Cementerio de Ferrol”. Folios 14 e 15.
Expediente 16. “Cementerio de La Graña”. Folios 310 e 311.
(8) Santoja, J.L. “La construcción de
cementerios extramuros: un aspecto de la lucha contra la mortalidad en el
Antiguo Régimen”. Revista de Historia Moderna. Madrid, 1998.
(9) Unha circular da Xunta Superior de Sanidade da Provincia
de Galicia, firmada na Coruña polo Conde de Cartagena, o 20 de Abril de 1833 e
dirixida á Xunta Municipal de Sanidade de Ferrol, insiste nestes extremos,
aínda que permitindo ás parroquias rurais galegas, de poboación pequena e
espallada, establecelos cemiterios nos adros das seus templos parrquiais. A.M.F. Caixa 474. Expediente 3. “Expediente
formado sobre dar sepultura a los cadaveres en el Campo Santo, prohibiendo se
haga en las Iglesias y disposiciones sobre construcción de Cementerios
adoptadas en los años de 1805, 1821, 1822, 1833 y
(10) García
González, F. Las sepulturas en las iglesias ferrolanas. FerrolAnálisis,
número 9. Ferrol, 1996. Páxinas 84-87. O autor, utilizando como fonte os
rexistros de defunción, estima que as tres cuartas partes dos falecidos nesa época
enterrábanse en San Xulián.
(11) Segundo
Alfredo Vigo tamén as distintas capelas das irmandades xurdidas o século XVIII,
como a da Nosa Señora dos Dores e a do Espíritu Santo vencellada ao Hospital de
Caridade, acollían frecuentemente os corpos dos seus confrades. Muerte, luto
y memoria fúnebre en el Ferrol del Siglo de las Luces: del cementerio
parroquial de Canido a la fuente-cenotafio de Churruca. Semata. Páxina 6.
(12) Madoz, P. Diccionario
Geográfico-Estadístico-Histórico de España y sus posesiones de Ultramar.
Madrid, 1845. Tomo III. Páxina 548. Soraluce Blond, J.R. O antigo hospital
de Esteiro.Campus Universitario de Ferrol. A Coruña, 1996.
(13) Montero
Aróstegui, J. Historia y descripción de la ciudad y departamento naval de
Ferrol. Madrid, 1859. Páxinas 207-208. Traballos recentes de Eiras Roel e
Alfredo Martín toman en consideración un similar número da habitantes nesas
datas.
(14) García González, F. Mentalidade e
cultura en Ferrol durante o século XVIII. Cadernos Ateneo Ferrolán, número
12. Ferrol, 1997. Páxinas 46-47.
(15) Fernández de
la Cigoña Núñez, E. Escolma de epitafios galegos. A fala escrita dos nosos
camposantos. A.G.C.E. Vigo, 2003. Páxina 15. “Os cemiterios máis antigos de
Galicia, segundo a data que figura nas portas dos mesmos, son por este orden:
San Amaro da Coruña, 1812; Santa María a Nova de Noia, 1817; Allariz e Melón,
1821 e Viveiro,
(16) O cemiterio do
Este de Barcelona vense a citar como o máis antigo de España en varias
publicacións especializadas. Aínda que se inaugurou o mesmo año 1775 que o de
Ferrol, a súa función real era a de serviren de osario común para as diferentes
parroquias da cidade e non de lugar de enterramento. Saguar Quer, C. “El
Cementerio del Este de Barcelona”. Revista Goya. Páxinas 223-233.
Madrid, 1988.
(17) A.M.F. Caixa
474. Cemiterios de Ferrol e A Graña. Expediente 1. “Contiene la escritura del
terreno que ocupa el Campo Santo, comprado a Dª Josefa Vidal, muger de D. José
Cubeiro, 1er Cirujano de
la Armada, en 3 de Noviembre de 1775, cuyo terreno tenía de sembradura tres
ferrados de tierras y fue tasado en 3.300 reales. Al sitio de dicho terreno le
llamaban O Bacelar”. Folios 1-13.
(18) Antonio de
Bada y Navajas, arquitecto da Real Academia de Belas Artes, foi o autor en
Ferrol dos planos da capela das Dores e interveu en importantes traballos no
Arsenal, fonte de San Roque e igrexas de San Xulián e San Francisco. Juan
Andrés Pardiñas era mestre canteiro fincado en Ferrol e veciño de San Miguel de
Tabagón, xurisdicción de A Guardia. González Rodríguez, P.J. La escultura
pública de Ferrol. Concello de Ferrol, 1995. Páxinas 14-15.
(19) Montero
Aróstegui, J. Historia y descripción de la ciudad y departamento naval de
Ferrol. Madrid, 1859. Páxina 273. Sen dúbida o autor sacou este dato do
Arquivo Municipal de Ferrol, onde non fomos que de atopalo.
(20) A.M.F. Caixa
474. No expediente 5, “Remate de la excavación e rehinchimiento del pavimento
del cementerio de esta villa y cuentas de esta obra. Año
(21) Alfredo Vigo.
Obra citada, páxina 7. Pode engadir máis verosimilitude a esta tese o feito de
que no plano tan só aparece debuxado un osario lateral e non amosa a presencia
de capela algunha, e que segundo as dimensións que aparecen no mesmo a súa
superficie practicamente é equivalente aos tres ferrados comprados no ano
1775.
(22) Carta datada o
31 de Agosto de 1785. Arquivo Xeral de Simancas. Secretaría de Marina,
Arsenais. Legaxo 374, documento 324. Tomado de Alfredo Vigo. Obra citada,
páxina 9.
(23) Martín García,
A. Religión y sociedad en Ferrolterra durante el Antiguo Régimen. La V.O.T.
seglar francisc
(24) Montero Aróstegui,
J. Obra citada. Páxina 273.
(25) “En quince de
Abril de mil setecientos setenta y seis se dió sepultura en el nuevo Camposanto
de esta capital del Ferrol al cadaver de Pedro Piñeyro, marinero empleado en
los Reales Arsenales del Parque de esta villa”. Arquivo Parroquial Castrense de
San
(26) A.M.F. Caixa
474. Cemiterios de Ferrol e A Graña. Expediente 2. “Expediente formado sobre
dar sepultura a los cadáveres en el Campo Santo de conformidad a Reales
Órdenes. Acuerdos de la Junta de Sanidad y del Ayuntamiento de esta villa. Años
(27) A.M.F. Libro
de actas número 397 (1804-1807). Sesión do 3 de Febreiro de 1804. Folios 5 r e
v.
(28) Montero
Aróstegui, J. Obra citada. Páxina 273.
(29) A.M.F. Caixa
474. Cemiterios de Ferrol e A Graña. Expediente 2. “Expediente formado sobre
dar sepultura a los cadáveres en el Campo Santo de conformidad a Reales Órdenes.
Acuerdos de la Junta de Sanidad y del Ayuntamiento de esta villa. Años
